Απέναντι στον φασισμό [Rob Riemen]

BioRiemen

Rob Riemen, Η αέναη επιστροφή του φασισμού, μτφ. Αλεξάνδρα Ζώη, εκδ. Πατάκη

Πληροφορήθηκα την ύπαρξη του Ινστιτούτου Nexus, στην ολλανδική πόλη Τίλμπουργκ, πριν από έναν χρόνο περίπου, μέσω των βιβλίων του George Steiner, ο οποίος έχει δώσει δύο τουλάχιστον εξαιρετικά ενδιαφέρουσες διαλέξεις εκεί, μία για την Ιδέα της Ευρώπης και μία για τα Πανεπιστήμια. Το Ινστιτούτο Nexus, ακολουθώντας τη μεγάλη ευρωπαϊκή ουμανιστική παράδοση, προάγει τον φιλοσοφικό διάλογο και τον στοχασμό πάνω σε φλέγοντα σύγχρονα ζητήματα, διοργανώνοντας, από το 1994 και εξής, διαλέξεις, συμπόσια, συζητήσεις, εκθέσεις και συναυλίες και εκδίδοντας βιβλία και –στα ολλανδικά μόνο, δυστυχώς– το φερώνυμο περιοδικό, ενώ μεγάλο μέρος των δραστηριοτήτων του μπορεί εύκολα να βρεθεί και στο ίντερνετ.

Ιδρυτής και πρόεδρος του Ινστιτούτου είναι ο Ολλανδός δοκιμιογράφος Rob Riemen, του οποίου κυκλοφορεί εδώ και χρόνια μεταφρασμένο στα αγγλικά ένα ερεθιστικό βιβλίο με τίτλο «Η ευγένεια του πνεύματος. Ένα ξεχασμένο ιδανικό». Στο πυκνό αυτό στοχαστικό έργο ο Ολλανδός στοχαστής, ανατρέχοντας σε συγγραφείς όπως ο Τόμας Μαν, ο Σπινόζα, ο Γκαίτε, ο Σωκράτης και ο Ουόλτ Ουίτμαν, καλεί τον αναγνώστη να σταθεί αποφασιστικά αντιμέτωπος στην τρομοκρατία, τη μισαλλοδοξία και την αμάθεια που χαρακτηρίζουν τον κόσμο μας και απειλούν τον πολιτισμό μας και να υπερασπιστεί με σθένος τις μοναδικές αξίες που επιτρέπουν στην ανθρωπότητα να συνεχίσει να υφίσταται και να ακμάζει: την αλήθεια, την ελευθερία και την αξιοπρέπεια – την ευγένεια του πνεύματος όπως την ορίζει ο συγγραφέας, ένα κατεξοχήν ευρωπαϊκό ιδανικό.

Εδώ και δύο-τρία χρόνια κυκλοφορεί και στα ελληνικά, από τις εκδόσεις Πατάκη, ένα άλλο σύντομο δοκίμιο του Rob Riemen με τίτλο «Η αέναη επιστροφή του φασισμού», μεταφρασμένο απευθείας από τα ολλανδικά από την Αλεξάνδρα Ζώη. Έναυσμα για τη συγγραφή του βιβλίου φαίνεται να έδωσε η μεγάλη άνοδος του ολλανδικού φασιστικού και λαϊκιστικού «Κόμματος για την Ελευθερία» υπό τον Χέερτ Βίλντερς, στα κεντρικά σλόγκαν του οποίου (αλλά και όλων των φασιστικών κομμάτων της εποχής μας) απαντάει, ένα προς ένα, ο Riemen στο πέμπτο κεφάλαιο του δοκιμίου του. Τα υπόλοιπα έξι κεφάλαια, ωστόσο, αναλύουν τις αιτίες της διαρκούς επανεμφάνισης του φασισμού τα τελευταία εκατό χρόνια, τα διαχρονικά και σύγχρονα χαρακτηριστικά του και τη στάση που θα έπρεπε οι Ευρωπαίοι πολίτες και διανοούμενοι να κρατήσουμε απέναντί του.

Καταρχάς τολμάει να χρησιμοποιήσει τη λέξη ταμπού «φασισμός», για να χαρακτηρίσει τα πολιτικά κινήματα που, ονομάζοντάς τα λαϊκιστικά, εξτρεμιστικά, ριζοσπαστικά κλπ, μοιάζει να τα ξορκίζουμε αποφεύγοντας να τα αντιμετωπίσουμε σαν αυτό ακριβώς που είναι: φασιστικά κινήματα απαράλλακτα με εκείνα που στα μέσα του εικοστού αιώνα έφεραν τον όλεθρο και το μίσος σε ολόκληρη την Ευρώπη. Οι απαρχές της ανόδου του φασισμού στον κόσμο τοποθετούνται από τον Riemen στις θεμελιώδεις μεταβολές που συνέβησαν στις δυτικές κοινωνίες ήδη από τον δέκατο ένατο αιώνα και τις οποίες μεταβολές είχαν εγκαίρως επισημάνει ο Γκαίτε, ο Αλέξις ντε Τοκβίλ, ο Καρλ Κράους και ο Βαλερί, αλλά κυρίως ο Νίτσε, τις δεκαετίες του 1870 και 1880, και ο Ορτέγκα υ Γκασέτ, κατά τη δεκαετία του 1930.

Ο Νίτσε συγκεκριμένα αναγνώρισε πρώτος το βασικό χαρακτηριστικό της σύγχρονης εποχής, το οποίο είναι αυτό που ονόμασε μηδενισμό, την κατάπτωση δηλαδή των απόλυτων πνευματικών αξιών, της αλήθειας, της ομορφιάς, της αρετής, της δικαιοσύνης, στις οποίες έδινε πίστη ώς τότε η ανθρωπότητα. «Με την απώλεια των απόλυτων πνευματικών αξιών», υποστηρίζει ο συγγραφέας, «θα εξαφανιστούν και όλα αυτά στα οποία η ανθρωπότητα κάποτε έδινε περιεχόμενο και νόημα: η διάκριση ανάμεσα στο καλό και στο κακό, η συμπόνια, η ιδέα της υπερίσχυσης της αγάπης έναντι του θανάτου, αλλά και η μεγάλη τέχνη, η μεγαλοπρέπεια, η τέχνη του λόγου, η έννοια της ποιότητας και της αξίας».

Αυτό που δημιουργείται, λοιπόν, είναι η κοινωνία της κατανάλωσης, η κοινωνία της μάζας, όπως προσφυώς την ονόμασε και την περιέγραψε ο Ισπανός φιλόσοφος Ορτέγκα υ Γκασέτ. Μια κοινωνία τα μέλη της οποίας αρνούνται να αναμετρηθούν με πνευματικές αξίες, δεν τις αναγνωρίζουν καν, μια και δεν διανοούνται να τοποθετήσουν κανένα μέτρο, κανέναν περιορισμό πάνω από την ατομική τους ύπαρξη. Αναπόφευκτα σε έναν τέτοιο πολιτισμό υπάρχει μια συνεχής τάση προς το ήσσον, όπως αναγνωρίζει ο Μαξ Σέλερ στον «Μνησίκακο άνθρωπο», προς ένα διαρκώς χαμηλότερο επίπεδο που όλοι, χωρίς προσπάθεια και στέρηση, μπορούν να φτάσουν.

Το έδαφος είναι έτοιμο, μας λέει ο συγγραφέας, για να βλαστήσει ο φασισμός. Η οικονομική κρίση και οι κοινωνικές αδικίες δεν αποτελούν παρά αφορμές, για να κάνει την εμφάνισή του, στα μέσα της δεκαετίας του 1930, και ξανά στη δική μας πια εποχή, ένα πολιτικό κίνημα που καλλιεργεί την κοινωνική μνησικακία και τροφοδοτεί τα συναισθήματα της επιθετικότητας και του μίσους εναντίον κάποιου κάθε φορά εξιλαστήριου θύματος. «Σκοπός του δεν είναι να λύσει τα κοινωνικά προβλήματα, δεν έχει καμιά ιδεολογία και στην πραγματικότητα δεν αναζητά λύσεις, επειδή ακριβώς χρειάζεται την αδικία ώστε να συνεχίσει να υφίσταται μέσα σε αυτό το κλίμα της αγανάκτησης και του μίσους. Γιατί αυτό είναι το κύριο χαρακτηριστικό του: αγανάκτηση για την αγανάκτηση και μίσος για το μίσος».

1315238

Ο φασισμός είναι ένα πολιτικό φαινόμενο που δεν εξαφανίστηκε με τη λήξη του δεύτερου παγκοσμίου πολέμου, μα λέει ο Ολλανδός στοχαστής, αλλά επανεμφανίζεται κάθε τόσο με τα ίδια βασικά χαρακτηριστικά. Τα σλόγκαν και τα συνθήματα που χρησιμοποιεί για να παρασύρει και να πείσει, για να πάρει με το μέρος του τις μάζες είναι σχεδόν πάντα τα ίδια. Ο Riemen αποδομεί το ένα μετά το άλλο εκείνα που χρησιμοποιεί στην Ολλανδία ο Χέερτ Βίλντερς. Τα ίδια ακριβώς ακούγονται από τα χείλη των δημαγωγών όπου στην Ευρώπη ανθούν σήμερα φασιστικά κινήματα: «Δεν είμαστε εμείς φασίστες, φασισμός είναι το ισλάμ», «Ο εξισλαμισμός είναι ο μεγαλύτερος κίνδυνος!», «Δεν είμαστε φασίστες, γιατί είμαστε υπέρ των Εβραίων!», «Υπερασπιζόμαστε τις χριστιανο-ιουδαϊκές και ανθρωπιστικές παραδόσεις!», «Έχουμε την υποστήριξη μεγάλου αριθμού διανοουμένων!», «Όλο και πιο πολλοί νέοι μας ψηφίζουν!», «Οι επιλογές μας γίνονται με γνώμονα κατεξοχήν εκείνους στους οποίους δε δωρίζεται τίποτα!», «Δεν είμαστε υπέρ της βίας!», «Εμείς είμαστε οι αντιφασίστες!».

Τι έχουμε να αντιτάξουμε σε αυτά; Την ελευθερία της σκέψης, την αξιοπρέπεια, την ευγένεια του πνεύματος, την αλήθεια, την κριτική σκέψη και τον διάλογο, τις πνευματικές αξίες που ενσάρκωσαν κάποτε την ευρωπαϊκή συνείδηση.

Χαράλαμπος Γιαννακόπουλος

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s